2018-05-03

Derivation of अध्यात्मम् and आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक


लौकिकविग्रहः
आत्मानम् अधिकृत्य, आत्मनि इति अध्यात्मम् ।

अलौकिकविग्रहः
आत्मन् + ङि + अधि

आत्मन् with 7th case ending and the word अधि in the sense of 7th case are compounded by the sutra 2.1.006 अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथाऽ‌ऽनुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्य- सम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । ~ सुप् सुपा समासः अव्ययीभावः

The अव्यय word which is अधि in the sense of विभक्ति (7th case) is compounded with another सुबन्त, and is given a संज्ञा (term) समास, as well as अव्ययीभाव.

By getting समास-संज्ञा, प्रातिपदिक-संज्ञा is given by 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च । ~ प्रातिपदिकम्

आत्मन् + अधि 
By having प्रातिपदिक-संज्ञा, any सुप्-प्रत्यय inside is subject to लुक्-elision by 2.4.71 सुपो धातुप्रातिपदिकयोः । ~ लुक्

उपसर्जन-संज्ञा is given to अधि by 1.2.43 प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ।
    
अधि +  आत्मन्
उपसर्जन is to be पूर्वपद in समास by 2.3.30 उपसर्जनं पूर्वम् ।

अध्यात्मन्
यण्-सन्धि by 6.1.77 इको यणचि । ~ संहितायाम्

सपुंसक status is given to अव्ययीभावसमास by 2.1.18 अव्ययीभावश्च । ~ सपुंसम्
अव्यय-संज्ञा is given to अव्ययीभावसमास by 1.1.41 अव्ययीभावश्च । ~ अव्ययम्

अध्यात्मन् + टच्
अन्-ending अव्ययीसमास is subject to टच् in the sense of its own (स्वार्थे) by 5.4.108 अनश्च । ~ टच् तद्धिताः समासान्ताः अव्ययीभावे

ट् is इत् by 1.3.7 चुटू । ~ उपदेशे इत् प्रत्ययस्य आदिः
च् is इत् by 1.3.3 हलन्त्यम्। ~ उपदेशे इत्
These इत्s are subject to लोप-elision by 1.3.9 तस्य लोपः ।

अध्यात्म् + अ
टि (a portion staring from the last vowel, defined by 1.1.63 अचोऽन्त्यादि टि ।) of न्-ending भ-संज्ञक अङ्ग is subject to लोप-elision when तद्धित-प्रत्यय follows, by 6.4.144 नस्तद्धिते । ~ भस्य टेः लोपः

अध्यात्म
This is again प्रातिपदिक, being ending with तद्धित-प्रत्यय by 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च । ~ प्रातिपदिकम्


--- Up to this point is the process of making समास, with समासान्त-तद्धित-प्रत्यय.
Now, to use in a language, प्रातिपदिक, nominal base, has to be declined by addition of nominal suffix, सुप्-प्रत्यय.

अध्यात्म + सुँ etc
After प्रातिपदिक, सुप्-प्रत्यय is to be suffixed by 4.1.2 स्वौजसमौट्छस्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् । ~ ङ्याप्प्रातिपदिकात् प्रत्ययः परश्च

Being अव्यय, लुक्-elision of the सुप्-प्रत्यय is प्राप्त, applicable by 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः । ~ लुक्, but negated by this अपवाद, exception, 2.4.83 नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः ।

अध्यात्म + अम्
Not only the negation of the लुक्-elision, but also the substitution of अम् in the place of सुप् is ordained by the same sutra 2.4.83 नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः ।

अध्यात्मम्
पररूपसन्धि by 6.1.97 अतो गुणे । ~  पररूपम् पूर्वपरयोः एकः संहितायाम्


---Now, from the प्रातिपदिक "अध्यात्म". a new प्रातिपदिक can be made.

अध्यात्म + ठञ्
In the sense of  "being in the sense of ~ (तत्र भवः)", a तद्धित-प्रत्यय ठञ् is suffixed by (वार्त्तिकम्) अध्यात्मादेष्ठञ् ।.
In short, the adverbial word अध्यात्म is made into adjective by doing this operation.

ञ् is इत् by 1.3.3 हलन्त्यम्। ~ उपदेशे इत्
The इत् is subject to लोप-elision by 1.3.9 तस्य लोपः ।

अध्यात्म + इक
ठ is replaced by इक by 7.3.50 ठस्येकः ।

आध्यात्म + इक
The first vowel of the अङ्ग takes वृद्धि when तद्धित-प्रत्यय which is ञित् (a प्रत्यय which as ञ् as इत्) or णित् follows, by 7.2.117 तद्धितेष्वचामादेः । ~ वृद्धिः अङ्गस्य ञ्णिति

आध्यात्म् + इक
The last letter of अङ्ग is subject to लोप-elision when अवर्ण or इवर्ण-ending भ-संज्ञक-अङ्ग is followed by इ or तद्धित्त-प्रत्यय, by 6.4.148 यस्येति च । ~ भस्य तद्धिते लोपः

------
In the same manner, अव्ययीभावसमासs such as अधिभूतम्, अधिदेवम् in the sense of "in terms of beings", "in terms of deities", respectively, are made.
When they are to suffixed ठञ्, one more वृद्धि process takes place.

आधिभूत + इक
आधिभौत + इक
7.3.20 अनुशतिकादीनां च । ~ पूर्वपदस्य च वृद्धिः

आधिभौतिक is the final प्रातिपदिक form.
Being an adjective, declension is according to the gender and number of the noun. In feminine, टाप् is to be suffixed by 4.1.4 अजाद्यतष्टाप् । ~ स्त्रियाम् ङ्याप्प्रातिपदिकात्
E.g., आधिभौतिका अशान्तिः

Similarly, आधिदैविक is made.



  




2018-01-15

sutra 6.4.2

From काशिका वृत्तिः 
 
अङ्गावयवात् हलो यदुत्तरं सम्प्रसारणं तदन्तस्य अङ्गस्य दीर्घो भवति। हूतः। 

Translation by Medha:
There should be दीर्घ on the last letter (which is understood by a परिभाषा 1.1.66 येन विधिस्तदन्तस्य।) of an अङ्ग which ends with संप्रसारण (इक् which is a modification from यण् as par 1.1.45 इग्यणः सम्प्रसारणम्।), which comes after a हल्, which is a part of the अङ्ग.
Example: हूतः।
ह्वेञ् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
ह् व् ए + त
ह् उ ए + त      6.1.15 वचिस्वपियजादिनां किति । ~ सम्प्रसारणम्
(ह्वेञ् is one of यजादि. Refer to धातुकोश.)
ह् उ + त         6.1.108 सम्प्रसारणाच्च । ~ पूर्वरूपम्
ह् ऊ + त       6.4.2 हलः । ~ सम्प्रसारणस्य अङ्गस्य

2017-07-31

तस्थिवस् शब्दः (That which has stood)



SHABDA MANJARI by R.S. Vadhyar & Sons
Page 57 Paradigm 89 सकारान्तः नपुंसकलिङ्गः तस्थिवस् शब्दः (That which has stood)
तस्थिवत्            तस्थुवी               तस्थिवांसि

   
    This paradigm is not introduced in LSK. Thus it drew my attention. I could tell it was ष्ठा-धातु in लिट् with क्वसुँ-आदेश, but for the declension in 1/2, which involves भ, I needed to consult सिद्धान्तकौमुदी for हलन्तपुंलिङ्ग सेदिवस्-शब्द.

Derivation of the प्रातिपदिक तस्थिवस्
स्था + लिट्                     3.2.115 परोक्षे लिट् । ~ भूते धातोः प्रत्ययः परश्च
स्था + क्वसुँ                     3.2.107 क्वसुश्च । ~ लिटः
स्था + इट् वस्                 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः ।
स्था स्था + इवस्              6.1.8 लिटि धातोरनभ्यासस्य । ~ प्रथमस्य एकाचः द्वे
स्थ स्था + इवस्               7.4.59 ह्रस्वः । ~ अभ्यासस्य
थ स्था + इवस्                 7.4.60 शर्पूर्वाः खयः । ~ अभ्यासस्य
त स्था + इवस्                 8.2.54 अभ्यासे चर्च । ~ झलाम्
त स्थ् + इवस्                  6.4.68 आतो लोप इटि च । ~ अचु क्ङिति आर्धधातुके
तस्थिवस्

Declension of प्रातिपदिक तस्थिवस् in neuter
तस्थिवस् + सुँ 1/1             4.1.2 स्वौजस्....। ~ ङ्याप्प्रातिपदिकात् प्रत्ययः परश्च
तस्थिवस्                        7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात् । ~ लुक्
तस्थिवद्                        8.2.72 वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः ।
तस्थिवत्                         8.4.56 वावसाने । ~ चर् झलाम्

तस्थिवस् + औ 1/2           4.1.2 स्वौजस्....। ~ ङ्याप्प्रातिपदिकात् प्रत्ययः परश्च
तस्थिवस् + शी                7.1.19 नपुंसकाच्च । ~ औङः शी
भसंज्ञा for तस्थिवस्         1.4.18 यचि भम् । ~ स्वादिषु असर्वनामस्थाने
तस्थि उ अ स् + ई            6.4.131 वसोः संप्रसारणम् ।
तस्थि उ स् + ई                6.1.108 संप्रसारणाच्च । ~ पूर्वरूपम् अचि संहितायाम्
त स्थ् उ स् + ई                इट्-आगम should not have come when संप्रसारण is to happen.
    (SK) अन्तरङ्गेऽपि इडातमः संप्रसारणविषये न प्रवर्तते, (प. 57) अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः। इति परिभाषया
त स्थ् उ ष् + ई                8.3.59 आदेशप्रत्यययोः। ~ सः मूर्धन्यः
तस्थुषी

तस्थिवस् + जस् 1/1          4.1.2 स्वौजस्....। ~ ङ्याप्प्रातिपदिकात् प्रत्ययः परश्च
तस्थिवस् + शि                7.1.20 जस्शसोः शिः । नपुंसकात्
सर्वनामस्थानसंज्ञा for शि  1.1.42 शि सर्वनामस्थानम् ।
तस्थिव नुम् स् + इ            7.1.72 नपुंसकस्य झलचः । ~ सर्वनामस्थाने नुम्
तस्थिवा न् स् + इ             6.4.10 सान्त महतः संयोगस्य । ~ न उपधायाः दीर्घः
तस्थिवांस् + इ                 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि । ~ मः अनुस्वारः
तस्थिवांसि                      8.3.59 आदेशप्रत्यययोः। ~ सः मूर्धन्यः

2017-07-16

Why does चरण come first in चरणकमल ?


Q: In the compound चरणकमल (lotus feet), how come does the word चरण come first in the compound?

A:
Step 1:
The compound is explained by the sūtra 2.1.56 उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे। ~ समासः तत्पुरुषः.


Here is the meaning of the sūtra.

A word which is compared (उपमितम्) by words such as tiger (व्याघ्रादिभिः ) is compounded with that word when the common feature is not told (सामान्याप्रयोगे ).

In the case of चरणकमल, चरण (foot) is compared to कमल (lotus), and the common feature because of which the comparison is made, such as purity, is not mentioned (सामान्याप्रयोगे).

सामान्य means that which is common.
अप्रयोग means non-employment

Step 2:
In the sūtra 2.1.56 उपमितम् 1/3 व्याघ्रादिभिः 3/3 सामान्याप्रयोगे 7/1 ।,
the word which is compared is taught in the 1st case.

The meaning of the word taught in the 1st case in a sūtra enjoining compound is termed उपसर्जन by the sūtra1.2.43 प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ।.

By this, the word चरण gains the term उपसर्जन.

Then, the sūtra2.2.30 उपसर्जनं पूर्वम् । gives पूर्वनिपात, placing of a word in front, in the context of compound, to a word termed उपसर्जन.

This is why चरण comes first in the compound चरणकमल.

With prayers..


2016-12-14

"प्रयन्ति” in the first anuvāka of भृगु-वल्ली of तैत्तिरीयोपनिषद्

I was just asked about a word in Taittiriya.
As this is a common grammatical question, I added a footnote in my book (Volume 3 of the Study Guide to Paninisutra), and I may share here also.

यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति ।
The word “प्रयन्ति” in the first anuvāka of भृगु-वल्ली of तैत्तिरीयोपनिषद् is a noun made of प्रातिपदिक प्रयत् in neuter with 1/3 ending.
प्र is the उपसर्ग; इण् गतौ (2P to go) is the धातु; शतृ is the कृत्-प्रत्यय.

इण् गतौ (2P) to go
इ + लट्         3.2.123 वर्तमाने लट् ।
इ + शतृँ         3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ।
इ + शप् + अत्     3.1.68 कर्तरि शप् । ~ सार्वधातुके
इ  + अत्         2.4.72 अदिप्रभृतिभ्यः शपः । ~ लुक्
यत्              6.4.81 इणो यण्।   

प्रयत् + जस्
प्रयत् + शि        7.1.20 जश्शसोः शि । ~ नपुंसकात्
प्रय न् त् + इ    7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः।
प्रयंत् + इ        8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि । ~ अनुस्वारः
प्रयन्त्+ इ        8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ।
प्रयन्ति

So too, the word गच्छन्ति in the शाङ्करभाष्यम्. (गम् + शतृ) + नपुंसक 1/3

2016-12-03

सुधर्मा

If it is a general word, meaning "in which/that which has good dharma",
the word can be in any linga according to the अन्यपदार्थ.

सु + सुँ + धर्म + सुँ     2.2.24 अनेकमन्यपदार्थे । ~ बहुव्रीहिः समासः
प्रातिपदिकसंज्ञा         1.2.45 कृत्तद्धितसमासाश्च । ~ प्रातिपदिकम्
सु धर्म                      2.4.71 सुपो धातुप्रातिपदिकयोः । ~ लुक्
सु धर्म + अनिच्        5.4.124 धर्मादनिच् केवलात् । ~ बहुव्रीहौ समासान्ताः तद्धिताः
सु धर्म् + अन्            6.4.148 यस्येति च ।
सुधर्मन्

According to अमर, सुधर्मा is a feminine word indicating an aggregation of devas:
देवसभा, सुधर्मा

देवानां सभा देवसभा (6T) aggregation of devas
शोभनः धर्मः अस्यां देवसभायाम् अस्ति इति सुधर्मा (117B) In which there is good dharma.
सभा is a feminine word.

कल्पद्रुम says:
शोभनो धर्म्मोऽस्यामिति .अनिच् . ततः“ डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् .” ४ .१ . १३ . इति पक्षे डाप् .) देवसभा . इत्यमरः .
In this sense, after अनिच्, डाप् is optionally the स्त्रीप्रत्यय.
Another पक्ष is without स्त्रीप्रत्यय because डीप् by 4.1.5 ऋन्नेभ्यो ङीप् । ~ स्त्रियाम् is negated by 4.1.12 अनो बहुव्रीहेः। ~ न ङीप्.
Thus the last forms are सुधर्मा and सुधर्मन्.

सुधर्मा declines:  सुधर्मा, सुधर्मे, सुधर्माः...
सुधर्मन् declines: सुधर्मा, सुधर्मानौ, सुधर्मानः...



2016-12-02

Answer to a question "how does उपसर्ग become सुबन्तपद?"


प्र gains प्रातिपदिक-संज्ञा by 1.2.45
प्र gains निपात-संज्ञा by 1.4.58
प्र meaningfully connected to a धातु gains उपसर्ग-संज्ञा by 1.4.59
प्र meaningfully connected to a धातु also gains गति-संज्ञा by 1.4.60
प्र, being निपात, gains अव्यय-संज्ञा by 1.1.37
प्र, being प्रातिपदिक, is suffixed with सुँ by 4.1.2
प्र being अव्यय, सुँ is elided by 2.4.82
प्र is सुबन्तं पदम् by 1.4.13

प्र, being उपसर्ग/गति, is placed before धातु by 1.4.80

om.